Η Τυραννία της Μάζας.

“Η ανθρωπότητα είναι ένα κοπάδι απατεώνων και ανόητων. Πρέπει να ενωθείς με το πλήθος, ή να βγεις από το δρόμο του, για να μην ποδοπατηθείς μέχρι θανάτου από αυτό.”  William Hazlitt

“Δεν θα ξεφύγεις ποτέ από τη θέληση του όχλου. Το καλύτερο που μπορείς να κάνεις είναι να τον βάλλεις να ψηφίσει.”  Barry Shein

Ενστικτωδώς η ομάδα ή το πλήθος σαγηνεύει τα εξαρτήσιμα άτομα, τα οποία είναι πρόθυμα να εγκαταλείψουν ένα μεγάλο μέρος της ατομικότητάς τους και της ανεξαρτησίας τους. Το κάνουν αυτό τόσο για λόγους πνευματικής οκνηρίας, όσο και εξ αιτίας της ψυχολογικής τους αντίθεσης και του φόβου τους προς τη μοναχικότητα, την οποία ερμηνεύουν ψυχοπαθολογικά σαν «μοναξιά» και «απόρριψη», αισθανόμενα άγχος και ανασφάλεια. Και όμως αυτή η μοναχικότητα, που τόσο πολύ φοβούνται, είναι άκρως δημιουργική και με την πλήρη αποδοχή της ατομικότητάς τους θα μπορούσε να τους οδηγήσει στην εξατομίκευσή τους και αυτογνωσία τους.  Υπάρχει τελικά μια «τυραννία του πλήθους», μια τυραννία της πλειοψηφίας που ωθεί τα περισσότερα άτομα στην εξάρτηση και δουλεία, με μερικά μάλιστα από αυτά να εντάσσονται και να συμμορφώνονται με τους κανόνες της πλειοψηφίας ριζοσπαστικότερα και απ’ αυτήν. Τα εύκολα αυτά συμμορφούμενα, κομφορμιστικά άτομα είναι πρόβατα που αναζητούν ποιμένα, ο οποίος και γρήγορα θα βρεθεί στη μορφή νεός θρησκευτικού, πολιτικού ή άλλης μορφής ηγέτη, στον οποίο αυτά θα παραδοθούν πλήρως και θα αφοσιωθούν.  Οι περισσότεροι άνθρωποι χρειάζονται την έγκριση της αγέλης για να νιώσουν ισορροπημένοι και ψυχολογικά όμορφα. Η συμμετοχή τους στο κοπάδι τους δίνει την αίσθηση μιας κοινότητας, μιας οικογένειας, ότι ανήκουν κάπου. Η εξάρτησή τους μάλιστα από την αγέλη ή ομάδα φτάνει μερικές φορές σε τέτοιο σημείο, που η τυχόν απόρριψή τους ή αποσύνδεσή τους από αυτήν μπορεί να τους προκαλέσει μεγάλο ψυχολογικό πρόβλημα ή ακόμα να τους οδηγήσει μερικές φορές στην αυτοκτονία. Κάθε κοινωνική ομάδα τιμωρεί αυστηρά και στιγματίζει τα μέλη της που παραβαίνουν τους κανόνες της..

Η Άποψη του Φρόιντ  Οι μάζες ποτέ δεν έχουν διψάσει για την Αλήθεια. Ζητούν παραισθήσεις, και δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς αυτές. Δίνουν συνεχώς προτεραιότητα στο πλασματικό αντί για το πραγματικό.  Σίγκμουντ Φρόιντ  Ο Φρόιντ ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την ανάλυση του αγελαίου ενστίκτου στην εργασία του «Ομαδική Ψυχολογία και Ανάλυση του Εγώ». Παρότι άλλοι πριν απ’ αυτόν είχαν θεωρήσει το αγελαίο ένστικτο πρωταρχικό, όπως ακριβώς το σεξουαλικό ένστικτο και το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, κι επομένως μη αναγωγίσιμο, ο ίδιος προπάθησε να το ανάγει σε κάποιο πρωθύστερο αρνητικό συναίσθημα.  Ξεκινά με το παράδειγμα του φόβου που αισθάνονται τα μικρά παιδιά όταν μένουν μόνα τους, το οποίο θεωρείται συνήθως σαν εκδήλωση του αγελαίου ενστίκτου ή της «ελλειμματικότητας» και ανεπάρκειας που αισθάνεται ένα μέλος μακριά από το κοπάδι. Κατά την άποψή του ο φόβος αυτός των μικρών παιδιών είναι στην πραγματικότητα η έκφραση «μιας ανεκπλήρωτης επιθυμίας, την οποία το παιδί δεν ξέρει ακόμα πώς να την αντιμετωπίσει και την μετατρέπει σε φόβο».

Αργότερα το παιδί ξεχνά αυτό το φόβο, αλλά το πρόβλημα ξαναεμφανίζεται στο βρεφονηπιακό σταθμό και μετά στο σχολείο. Εδώ δημιουργείται ένας φθόνος προς τα άλλα παιδιά, με τα οποία νομίζει πως θα υποχρεωθεί να μοιραστεί τα προνόμιά του και την αγάπη των γονέων του. Είναι κάτι ανάλογο με αυτό που συμβαίνει με το μεγαλύτερο παιδί της οικογένειας που φθονεί το μικρότερο. Επειδή όμως η αγάπη των γονέων είναι ίδια και προς το μεγαλύτερο παιδί, όπως και προς το μικρότερο, και το μεγαλύτερο δε μπορεί να απαλλαχθεί από το μικρότερο, αναγκάζεται τελικά να το αποδεχθεί και να δημιουργήσει μαζί του μια μικρή ομάδα, με κοινό συνδετικό στοιχείο την αγάπη και φροντίδα που τους προσφέρουν οι γονείς τους.  Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τα παιδιά του βρεφονηπιακού σταθμού και του σχολείου, που παρά τις αρχικές αντιθέσεις και ζηλοτυπίες τους, εκδηλώνουν τελικά ένα ομαδικό πνεύμα, με βάση τη θεμελιώδη απαίτηση της δικαιοσύνη για ίση μεταχείριση όλων.  Ο Φρόιντ ανιχνεύει την ίδια αυτή ακριβώς μεταστροφή ενός αρχικού αρνητικού συναισθήματος σε ένα ομαδικό συναίσθημα και σε άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις. Αναφέρει π.χ. το παράδειγμα ενός τσούρμου κοριτσόπουλα που έχουν μαζευτεί γύρω από έναν τραγουδιστή ή έναν πιανίστα μετά το τέλος της παράστασής του, επιθυμώντας κατά βάθος το καθένα να είναι η αγαπημένη του. Ζηλεύουν ουσιαστικά το ένα το άλλο και φθονούνται μεταξύ τους, αλλά τελικά μια και δεν μπορούν να είναι όλες αγαπημένες του και καμιά δε θέλει να μην είναι αυτή, συμφωνούν σιωπηλά να μη είναι καμιά τους και αντί να αρχίσουν να μαλλιοτραβιούνται και να βγάζουν τα μάτια η μια της άλλης, αποδέχεται η μία την άλλη πάνω σε αυτή την κοινή και «δίκαιη» βάση να μην τον έχει καμιά τους δικό της.

Με αυτό τον τρόπο δημιουργείται μια ομάδα κοριτσιών φανς αυτού του τραγουδιστή.  Αυτό λοιπόν το ομαδικό πνεύμα που εμφανίζεται αργότερα στην κοινωνία, είχε στην πργματικότητα παραχθεί από μια αμοιβαία ζηλοτυπία. Όπως παρατηρεί ο Φρόιντ, «η κοινωνική δικαιοσύνη σημαίνει ότι απαρνούμαστε για τον εαυτό μας πολλά πράγματα, ώστε και οι άλλοι να μην μπορούν επίσης να τα έχουν». Αυτή η απαίτηση για ισότητα είναι για τον Φρόιντ η βάση της κοινωνικής συνείδησης και της αίσθησης του καθήκοντος. Έτσι τελικά το κοινωνικό συναίσθημα βασίζεται στην αντιστροφή ενός προηγουμένως αρνητικού συναίσθημα σε κάτι τώρα θετικό μέσω της αναγνώρισης και των άλλων.  Στη συνέχεια ο Φρόιντ ασχολείται με το ρόλο του ηγέτη χρησιμοποιώντας σαν παραδείγματα τις «τεχνητές», όπως τις χαρακτηρίζει, ομάδες της εκκλησίας και του στρατού. Επισημαίνει εδώ πως η βασική συνθήκη μεταξύ των μελών αυτών των ομάδων είναι όλα πρέπει να αγαπιούνται με τον ίδιο τρόπο από ένα άλλο άτομο, τον ηγέτη. Η απαίτηση για ισότητα στην ομάδα ισχύει μόνο για τα μέλη της, αλλά όχι για τον ηγέτη της. Όλα τα μέλη πρέπει, ναι, να είναι ίσα μεταξύ τους, αλλά όλα όμως θέλουν να κυβερνηθούν από κάποιον. Όλα τα πρόβατα θέλουν ένα τσοπάνο, παρότι αισθάνονται ίσα μεταξύ τους. Οι ομάδες έχουν πάντα αυτή τη δομή: Πολλά ίσα μέλη που μπορούν να αναγνωριστούν μεταξύ τους και ένα μοναδικό άτομο, ανώτερο από όλα, που είναι ο ηγέτης της ομάδας. Έτσι τελικά ο Φρόιντ διορθώνει την παλαιότερη άποψη ότι «ο άνθρωπος είναι ένα ζώο σε κοπάδι» βεβαιώνοντας ότι «είναι μάλλον ένα ζώο σε μια ορδή, ένα ατομικό πλάσμα σε μια ορδή που οδηγείται από έναν αρχηγό».

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s